Een hoogtepunt in zijn carrière noemt Ben van Berkel het nieuwe muziektheater in het Oostenrijkse Graz, dat deze maand openging. De hoofdarchitect van het Amsterdamse UN Studio werkte tien jaar aan het faculteitsgebouw voor de Universiteit voor muziek en podiumkunsten van Graz (KUG). Vooral het creëren van de perfecte akoestiek was een grote uitdaging.

Jarenlang onderzoek zit er in de akoestische panelen waarmee de muren van de concertzaal zijn bekleed. Van computersimulaties tot het gehoormatig testen in een laboratorium, de zogenoemde auralisaties, alles is in het werk gesteld om met het materiaal op de wanden een optimale akoestiek te bereiken.

‘Voor elke muziekzaal is de akoestiek van wezenlijk belang, die moet gewoon perfect zijn’, zegt Van Berkel die zelf een groot muziekliefhebber is en jaren piano speelde. In het Haus für Musik und Musiktheater (Mumuth) was de toch al lastige ontwerpopgave extra complex omdat er geen vast podium in de zaal zit. De vloer is opgebouwd uit een heleboel zwevende vloerdelen die afzonderlijk van elkaar hydraulisch omhoog getrokken kunnen worden tot wel 4 meter. Dat betekent dat je voor elke voorstelling een ander podium en zaalindeling kunt ontwerpen, met tribunes en podia in elke gewenste vorm en op elke gewenste plek.

‘De vorm van de zaal wisselt dus steeds en het geluid kan elke keer uit een andere hoek komen. Wat wel vaststaat, is dat het geluid voor het publiek op elke plek goed moet zijn. Bovendien wil de universiteit de zaal voor verschillende soorten uitvoeringen gebruiken. Maar voor moderne muziek, opera of jazz heb je andere akoestiek nodig’, verklaart Van Berkel.

Gekozen is om de zaal uit te voeren als een black box met volledig elektrisch geluid. Dat houdt in dat de wanden en het plafond het geluid optimaal absorberen en alle nagalm dempen. Overal zitten microfoons, sensoren en luidsprekers verwerkt waarmee het geluid volledig naar wens geregeld kan worden.

De panelen hebben een grillig patroon dat in het hele gebouw terugkomt. ‘De vorm van het patroon was eigenlijk direct duidelijk’, vertelt Van Berkel. ‘Maar de schaal waarop je het patroon toepast, de dikte van de panelen en de grootte van de openingen, die hebben we bepaald aan de hand van een uitgebreide studie met hulp van akoestische ingenieurs en materiaalspecialisten.’

De panelen zijn opgebouwd uit drie lagen gefiguurzaagd mdf, die steeds in een andere richting op elkaar zijn geplaatst. Achter de panelen zit een vilten ondergrond die in de holtes zichtbaar is. De verhouding tussen het mdf en de openingen met vilt is bepalend voor de akoestiek. Van Berkel: ‘De panelen moeten het geluid zo mooi mogelijk verdelen over de zaal.’

Ondanks de zorgvuldige studies en jarenlange voorbereiding was Van Berkel zenuwachtig voor de openingsavond met de opera Die Zauberflöte. ‘Voor het eerst was de zaal volgepakt met mensen en pas dan weet je echt hoe de akoestiek uitpakt. Bij de studies zijn verschillende adviseurs betrokken die andere opvattingen hebben. Je weet dus nooit zeker of het allemaal uitpakt zoals je vooraf had bedacht. Zo kwamen we er bij het Agora Theater in Lelystad pas tijdens de derde praktijkproef achter dat het geluid op de balkons te veel nagalmde. We hebben de akoestiek toen nog kunnen verbeteren door de bekleding van de stoelen aan te passen. Maar zoiets kan je ook pas bij de opening ontdekken.’

De driedimensionale vormen van de panelen zorgen overigens niet alleen voor de juiste akoestiek, maar ze leveren de bezoekers ook een visueel schouwspel, zo ontdekte Van Berkel tijdens de opening. ‘Wanneer het licht erop valt, krijg je een schouwspel van schaduwen. Zo kunnen je oren en ogen dus genieten.’

De feiten van het Muziektheater
Gebouw: Haus für Musik und Musiktheater (Mumuth)
Opdrachtgever: Bundesimmobiliengesellschaft m.b.H.
Architectonisch ontwerp: UNStudio
Constructeur: Arup London
Akoestisch adviseur: ZT Gerhard Tomberger en Pro Acoustics Engineering uit Graz
Podiumtechniek: e.f.f.e.c.t.s. technisches Büro GmbH, Klosterneuburg
Bruto vloeroppervlak: 6.200 m2
Volume: 31.600 m3
Ontwerpperiode: 1998-2003
Uitvoering: 2006-2008
Kosten: 19 miljoen euro
Opening: 1 maart 2009
Bijzonderheden: De begane grond is geheel kolomvrij. De vloeren hangen aan de centrale, gekrulde betonconstructie waar de trap in verwerkt is. Om het beton op de juiste plaats te krijgen is het omhoog gepompt en van bovenaf gestort.

Dit artikel is in maart 2009 gepubliceerd in vakblad MagMa, magazine over materiaalgebruik in architectuur.